İş kazası tazminatı, SGK’nın bağladığı gelir veya ödediği rapor parasından farklıdır. İşverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüğünü ihlaliyle bağlantılı zararlar için işçi veya hak sahipleri maddi ve manevi tazminat isteyebilir. Hesapta iş kazasının oluşu, tarafların kusuru, işçinin gerçek geliri, yaşı, meslekte kazanma gücü kaybı ve SGK’nın rücu edilebilir ödemeleri birlikte değerlendirilir. İnternetteki basit çarpanlar gerçek dosya hesabının yerini tutmaz.
İş Kazasının ve Sorumluluğun Tespiti
5510 sayılı Kanunda iş kazası sayılan hâl ile işverenin özel hukuk sorumluluğu aynı inceleme değildir. Olayın SGK tarafından iş kazası kabul edilmesi sigorta yardımlarını açar; işverenden tazminat için kusur ve illiyet ayrıca araştırılır. Risk değerlendirmesi, eğitim, koruyucu ekipman, makine bakımı, çalışma talimatı, vardiya ve denetim belgeleri kusur tespitinde önemlidir. Alt işveren, asıl işveren, iş ekipmanı sahibi veya üçüncü kişi birlikte sorumlu olabilir.
Geçici ve Sürekli İş Göremezlik
Tedavi süresince çalışılamayan dönemde ücret kaybı geçici iş göremezlik zararıdır. SGK iş kazasında raporlu her gün için yatarak tedavide günlük kazancın yarısı, ayakta tedavide üçte ikisi oranında geçici ödenek sağlayabilir. Kalıcı etkide SGK Sağlık Kurulu meslekte kazanma gücü kaybını belirler; en az yüzde on kayıp sürekli iş göremezlik geliri için eşiktir. Tazminat davasındaki beden gücü kaybı ve ekonomik zarar incelemesi, SGK oranıyla bağlantılı fakat her zaman özdeş değildir.
Maddi Tazminat Hesabının Verileri
İşçinin olay tarihindeki net geliri, düzenli fazla çalışma ve yan hakları, yaşı, aktif-pasif dönem, maluliyet ve kusur oranı temel verilerdir. İşçinin kayıtlı ücreti gerçeği yansıtmıyorsa emsal ücret araştırması, banka ödemesi ve tanıklar değerlendirilir. İşlemiş dönemde bilinen ücret, gelecek dönemde güncel hesap verileri kullanılır. Tedavi, protez, ulaşım, bakım ve mesleki rehabilitasyon giderleri belgelenir. Kaçınılmazlık ve işçinin katkısı varsa hesapta indirim yapılabilir.
SGK ödemelerinin mahsubu
SGK’nın bağladığı gelir ve yaptığı ödemelerin tamamı otomatik olarak tazminattan düşülmez. Kurumun işverene rücu edebileceği peşin sermaye değeri ve aynı zararı karşılayan ödemeler mahsup değerlendirmesine girer. Geçici ödenek, sürekli gelir ve cenaze yardımı farklı niteliktedir. Bilirkişi hangi ödemenin hangi kaleme ve ne ölçüde indirildiğini açık göstermelidir. Aksi hâlde işçi zararının karşılanmayan kısmı görünmez hâle gelebilir.
Ölüm Hâlinde Hesap
İşçi iş kazasında ölürse desteğinden yararlanan kişiler destekten yoksun kalma tazminatı talep edebilir. Eş, çocuk, anne-baba ve fiilen destek alan diğer kişiler için destek süresi ve payları hesaplanır. Ölenin geliri, yaşı, kusur, hak sahiplerinin yaş ve yaşam koşulları ile SGK ölüm geliri dikkate alınır. Cenaze giderleri ve ölüm öncesi tedavi zararı ayrıca istenebilir. Yakınların manevi tazminat hakkı destek ilişkisinden farklıdır.
Manevi Tazminat
Manevi tazminat hesap formülüne bağlı değildir. Yaralanmanın ağırlığı, kalıcı sakatlık, tedavi süresi, işçinin yaşı, kusur dağılımı, olayın meydana geliş biçimi, işverenin önlemleri ve ekonomik koşullar dikkate alınır. Ağır bedensel zararda işçinin yakınları da kendi manevi zararları için talepte bulunabilir. Tutar zenginleşme aracı olmayacak, fakat olayın ağırlığı karşısında anlamsız kalmayacak düzeyde seçilir.
Sık Sorulan Sorular
İşçinin kusuru varsa dava açamaz mı?
Açabilir. İşçinin kusuru tazminatı oranında azaltabilir; işveren veya diğer sorumluların kusuru bulunduğu ölçüde talep devam eder.
Sigortasız işçi tazminat isteyebilir mi?
Evet. İş ilişkisinin ve kazanın ispatı hâlinde işverene karşı haklar doğabilir; ayrıca hizmet tespiti ve SGK bildirim süreçleri gündeme gelir.
Tazminat Talebinin Temel Unsurları
Bir tazminat talebinde hukuka aykırı davranış, zarar, uygun illiyet bağı ve kural olarak kusur birlikte değerlendirilir. Kanun, tehlike sorumluluğu, araç işletenin sorumluluğu veya adam çalıştıranın sorumluluğu gibi kusursuz sorumluluk hâlleri de öngörebilir. Davacı yalnız olayın meydana geldiğini değil, hangi davranışın hangi zarar kalemini doğurduğunu somutlaştırmalıdır. Davalı ise kusur bulunmadığını, illiyet bağının kesildiğini, zararın daha düşük olduğunu veya zarar görenin zarara katkısını ileri sürebilir. Aynı olay sözleşmeye aykırılık, haksız fiil, sigorta ve sosyal güvenlik hükümlerini birlikte gündeme getirebilir.
Kusur ve müterafik kusur
Kusur çoğu dosyada teknik bilirkişi, olay tutanağı, kamera kaydı, iş güvenliği belgesi, tıbbi kayıt veya tanıkla belirlenir. Zarar görenin zararın doğmasına veya artmasına katkısı varsa hâkim tazminattan indirim yapabilir. Emniyet kemeri takmama, koruyucu ekipmanı kullanmama, tedavi önerilerine haklı sebep olmadan uymama veya hasarlı malı korumama somut koşullara göre değerlendirilir. Katkı oranı, sorumlunun ihlalini tamamen ortadan kaldırmaz; olayın zarara etkisiyle sınırlı ve gerekçeli olmalıdır.
Zarar Kalemleri ve Hesaplama
Bedensel zararda tedavi ve iyileşme giderleri, geçici iş göremezlik, sürekli çalışma gücü kaybı, ekonomik geleceğin sarsılması ve bakıcı ihtiyacı gündeme gelebilir. Ölüm hâlinde cenaze gideri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi ve çalışma gücü kaybı ile destekten yoksun kalma zararı istenebilir. Malvarlığı zararında onarım, rayiç değer, değer kaybı, kullanım mahrumiyeti ve belgelenen kazanç kaybı ayrı hesaplanır. Manevi tazminat matematiksel zarar karşılığı değildir; olayın ağırlığı ve tarafların durumu üzerinden hakkaniyete uygun belirlenir. Aynı zarar için mükerrer ödeme yapılamaz.
Aktüerya ve bilirkişi incelemesi
Sürekli iş göremezlik ve destek zararında yaş, gelir, kusur, yaşam ve çalışma süresi, maluliyet oranı, destek payları, işlemiş ve işleyecek dönem ile iskonto gibi veriler kullanılır. Hangi yaşam tablosu ve hesap tekniğinin uygulanacağı olay tarihi, özel kanun ve güncel içtihada göre değişebilir. Bilirkişi hukuki nitelendirme yapmamalı; varsayımlarını ve her kalemi denetlenebilir biçimde göstermelidir. Bordro, vergi kaydı ve banka hareketi yoksa gelir emsal ücret, meslek odası verisi ve hayatın olağan akışıyla araştırılabilir. SGK gelirleri ile sigorta ödemelerinin mahsubu ödeme türüne ve rücu edilebilirliğe göre yapılır.
Delillerin Korunması ve Başvuru
Olay tutanağı, sağlık raporu, epikriz, reçete, fatura, fotoğraf, video, kamera kaydı, tanık, ücret belgesi, SGK kaydı, ekspertiz, servis kaydı ve yazışmalar gecikmeden toplanmalıdır. Dijital kayıtların kaynağı ve zamanı korunmalı; hukuka aykırı yöntemle delil elde edilmemelidir. Sağlık ve iş kazası dosyalarında bütün tedavi süreci tamamlanmadan kalıcı oran kesinleşmeyebilir; buna rağmen zamanaşımı ve başvuru süreleri bekletilmemelidir. Belirsiz alacak davası veya sonradan talep artırımı imkânı, koşulları oluştuğunda hesaplanamayan gelecek zararlarda değerlendirilebilir.
Sigorta, SGK ve sorumlular
Zararın bir sigorta veya sosyal güvenlik ödemesiyle kısmen karşılanması, tüm sorumluları kendiliğinden ibra etmez. Trafikte işleten, sürücü ve sigortacı; iş kazasında işveren, alt işveren ve üçüncü kişiler; sağlık hizmetinde kurum, hekim ve mesleki sorumluluk sigortacısı farklı hukuki temellerle muhatap olabilir. Her birinin sorumluluk sınırı, kusur rejimi, başvuru şartı ve görevli mahkemesi ayrıdır. İbraname veya sulh belgesi imzalanmadan önce hangi zarar kalemini ve hangi kişiyi kapsadığı incelenmelidir.
Dava Yolu, Faiz ve Geçici Koruma
Görevli mahkeme olayın kaynağına göre değişir. Haksız fiil ve özel kişi sorumluluğu asliye hukuk, tüketici işlemi tüketici, iş kazası iş, sigorta uyuşmazlığı asliye ticaret veya tahkim, kamu hizmet kusuru ise idare mahkemesinde görülebilir. Dava şartı arabuluculuk iş, tüketici veya ticari talebin niteliğine göre uygulanır. Faiz türü ve başlangıcı haksız fiil tarihi, temerrüt, sigorta başvurusu ve tarafların tacir olup olmamasına göre belirlenir. Delilin kaybolma riski varsa delil tespiti; tahsil riski varsa koşulları dâhilinde ihtiyati haciz veya tedbir düşünülebilir.
Hak Kaybını Önleyen Pratik Yaklaşım
Talep hazırlarken olay kronolojisi, sorumlular, kusur delilleri, her zarar kalemi, yapılan ödemeler ve kalan tutar ayrı başlıklandırılmalıdır. Sağlık durumu değişebiliyorsa raporların kesinleşme zamanı izlenmeli; sürekli zarar için güncel işlev kaybı ortaya konulmalıdır. Karşı tarafın veya sigortacının düşük ödeme teklifinde hesap raporu istenmeli ve fazlaya ilişkin haklar açıkça korunmalıdır. Zamanaşımı tek bir genel süreye göre değil; haksız fiil, sözleşme, trafik, iş, idare ve ceza zamanaşımı ihtimalleri birlikte değerlendirilmelidir.
Hukuki bilgilendirme: Bu içerik genel bilgi amaçlıdır. Olay tarihi, sorumluluk sebebi, kusur, sağlık durumu, gelir, sigorta ve SGK ödemeleri ile özel başvuru süreleri somut sonucu değiştirebilir. Hak kaybı riski bulunan dosyalarda güncel mevzuat ve belgeler uzman tarafından incelenmelidir.
